Fara beint í efnið
Móðaloftgæði á Íslandi

Viðmið og heilsuverndarmörk

Heilsuverndarmörk segja hve mikið af tilteknu efni má vera í loftinu áður en það telst ógna heilsu fólks. Þau eru sett í reglugerð, og það eru þessar tölur sem Móða ber hverja mælingu við.

Svona lesast mörkin

Einingin er µg/m³, míkrógrömm í hverjum rúmmetra lofts. Míkrógramm er milljónasti hluti úr grammi, og rúmmetri er nokkurn veginn það loft sem fullorðinn andar að sér á tveimur til þremur klukkustundum í hvíld. Málmar og PAH-efni eru gefin í ng/m³, nanógrömmum, sem er þúsund sinnum minna, og kolmónoxíð í mg/m³, milligrömmum, sem er þúsund sinnum meira.

Hvert mark á við ákveðinn tíma. Sum efni valda óþægindum á skömmum tíma og eru metin klukkustund fyrir klukkustund. Önnur gera það helst með því að safnast upp og eru metin yfir sólarhring eða heilt ár. Því ber sama efnið stundum fleiri en eitt mark: brennisteinsdíoxíð má ná 350 µg/m³ eina klukkustund, en meðaltal sólarhringsins má ekki fara yfir 125.

Sum mörk má fara yfir öðru hverju. Svifryk (PM₁₀) má fara yfir sólarhringsmarkið 35 daga á ári, brennisteinsvetni aldrei. Það er því fjöldinn yfir árið sem eftirlit horfir á, ekki stakur dagur. Mörk á árinu telur hann fyrir hverja stöð.

Á mælaborðum Móða ber mælingar síðasta sólarhrings við markið.

Ársyfirlit Ársmark, metið í ársyfirliti hverrar stöðvar.

Síumæling Safnað á síu yfir vikur eða mánuði og efnagreint — ekki í rauntíma.

Umhverfismörk Hámarksgildi í reglugerð 410/2008, sett til að vernda heilsu fólks og umhverfið.

H₂S

Brennisteinsvetni

Litlaus lofttegund með hveralykt. Jarðvarmavirkjanir og háhitasvæði. Berst með vindi af Hengilssvæðinu yfir höfuðborgarsvæðið og af Þeistareykjum og Kröflu um Norðurland.

Ertir augu og öndunarveg í miklum styrk. Lyktin finnst löngu áður en styrkurinn nálgast heilsuverndarmörk.

  • 50 µg/m³Hlaupandi sólarhringurMá fara yfir: aldreiÁ mælaborðum
  • 5 µg/m³AlmanaksárÁrsyfirlit

Gilda ekki innan iðnaðarsvæða; þar gilda vinnuverndarmörk. Sjá „Innan iðnaðarsvæða“.

Heimild: reglugerð 514/2010

SO₂

Brennisteinsdíoxíð

Súr lofttegund sem myndast þegar brennisteinn brennur. Eldgos og gosmóða, álver og kísilver, skip og olíubruni. Gosin á Reykjanesskaga eru ástæða þess að SO₂-netið er þéttast þar.

Ertir öndunarfæri og þrengir berkjur. Fólk með astma finnur fyrst fyrir því.

  • 350 µg/m³Ein klukkustundMá fara yfir: 24 klst. á áriÁ mælaborðum
  • 125 µg/m³SólarhringurMá fara yfir: 3 daga á áriÁ mælaborðum

Heimild: reglugerð 920/2016

PM₁₀

Svifryk

Agnir undir 10 µm í þvermál sem haldast á lofti. Malbiksslit undan nagladekkjum, uppfok af melum og áreyrum, sandfok, sjávarselta og gjóska. Hæst á þurrum og stilltum vetrardögum.

Sest í nef og efri öndunarveg og veldur ertingu; grófustu agnirnar komast ekki niður í lungun.

  • 50 µg/m³SólarhringurMá fara yfir: 35 daga á áriÁ mælaborðum
  • 40 µg/m³AlmanaksárÁrsyfirlit

Heimild: reglugerð 920/2016

NO₂

Köfnunarefnisdíoxíð

Lofttegund sem myndast við bruna við háan hita. Umferð, einkum dísilvélar. Safnast fyrir við stofnbrautir í logni og hitahvörfum á vetrarmorgnum.

Ertir öndunarveg og eykur einkenni astma. Langvarandi útsetning tengist minni lungnaþroska barna.

  • 200 µg/m³Ein klukkustundMá fara yfir: 18 klst. á áriÁ mælaborðum
  • 75 µg/m³SólarhringurMá fara yfir: 7 daga á áriÁ mælaborðum
  • 40 µg/m³AlmanaksárÁrsyfirlit

Heimild: reglugerð 920/2016

PM₂,₅

Fínt svifryk

Agnir undir 2,5 µm — um þrítugasti hluti af breidd mannshárs. Bruni fremur en slit: útblástur bíla og skipa, kamínur og kolagrill, gróðureldar og gosmóða.

Kemst niður í lungnablöðrur og þaðan út í blóðrás. Af mældum loftgæðaþáttum er þessi sá sem sterkast tengist hjarta- og lungnasjúkdómum.

  • 20 µg/m³AlmanaksárÁrsyfirlit

Einu heilsuverndarmörk PM₂,₅ eru ársmeðaltal, 20 µg/m³. Fyrir einstaka daga og klukkustundir eru engin mörk sett, svo á mælaborðunum stendur talan ein, án prósentu og litar.

Heimild: reglugerð 920/2016

O₃

Óson

Lofttegund sem myndast í andrúmsloftinu sjálfu en er ekki losuð beint. Hér á landi myndast það lítið á staðnum; það berst að með loftinu yfir hafið. NO úr útblæstri eyðir því, svo það mælist oft hæst fjarri umferð, ekki í henni.

Ertir öndunarfæri og dregur úr lungnastarfsemi við áreynslu utandyra.

  • 120 µg/m³Hlaupandi 8 klst.Á mælaborðum

Heimild: reglugerð 920/2016

CO

Kolmónoxíð

Litlaus og lyktarlaus lofttegund úr ófullkomnum bruna. Vélar í lausagangi, ofnar og eldar í lokuðu rými.

Binst blóðrauða í stað súrefnis. Utandyra mælist það sjaldan í styrk sem skiptir máli hér á landi.

  • 10 mg/m³Hæsta 8 klst. meðaltal dagsinsÁ mælaborðum

Markið og mælingin eru í mg/m³, milligrömmum í rúmmetra — þúsund sinnum stærri eining en µg/m³.

Heimild: reglugerð 920/2016

Pb

Blý

Þungmálmur sem var áður í bensíni. Greindur úr svifryki á síu.

  • 0,5 µg/m³AlmanaksárHeilsuverndarmörkSíumæling

Heimild: reglugerð 920/2016

As

Arsen

Greint úr svifryki á síu, einkum í nágrenni iðjuvera.

  • 6 ng/m³AlmanaksárUmhverfismörkSíumælingUmhverfismörk

Heimild: reglugerð 410/2008

Cd

Kadmíum

Greint úr svifryki á síu, einkum í nágrenni iðjuvera.

  • 5 ng/m³AlmanaksárUmhverfismörkSíumælingUmhverfismörk

Heimild: reglugerð 410/2008

Ni

Nikkel

Greint úr svifryki á síu, einkum í nágrenni iðjuvera.

  • 20 ng/m³AlmanaksárUmhverfismörkSíumælingUmhverfismörk

Heimild: reglugerð 410/2008

PAH

Bensó[a]pýren og önnur PAH-efni

Fjölhringa arómatísk vetniskolefni, greind úr svifryki. Þau berast frá forskautum álvera og frá bruna. Markið er sett á bensó[a]pýren, sem stendur fyrir hópinn.

  • 1 ng/m³Almanaksár (bensó[a]pýren)UmhverfismörkSíumælingUmhverfismörk

Heimild: reglugerð 410/2008

F

Flúoríð

Flúoríð berst frá rafgreiningarkerum álvera. Það er ekki hægt að símæla það; sýni er safnað yfir vikur eða mánuð og efnagreint. Heildarflúor er summa gaskennda og rykkennda hlutans.

    Reglugerðir um loftgæði setja engin heilsuverndarmörk á flúoríð í lofti. Starfsleyfi álveranna setja mörk á loftkennt flúoríð í nágrenni þeirra, en þau eru ekki heilsuverndarmörk.

    Síumæling

    Heimild: starfsleyfi álveranna

    Hvað litirnir þýða

    Grænt, gult og rautt á mælaborðunum er kvarði Móðu, ekki reglugerðarinnar. Hann sýnir hve langt mæling er komin upp í markið: grænt undir helmingi þess, gult frá helmingi upp að markinu og rautt yfir því. Gult er ekki viðvörun frá yfirvöldum; það merkir aðeins að mælingin er komin meira en hálfa leið.

    Tölurnar eru birtar eins og þær bárust frá mælunum. Mælitæki geta sýnt röng gildi, og þar sem grunur er um það er talan merkt.

    Fínt svifryk og ársmörkin

    Fínt svifryk (PM₂,₅) er það mengunarefni sem sterkast tengist hjarta- og lungnasjúkdómum. Samt setur reglugerðin því aðeins eitt mark: ársmeðaltal, 20 µg/m³. Einn dagur borinn við ársmark segði ekkert um hvort árið fer yfir það, svo Móða sýnir gildi dagsins án dóms og ber ársmeðaltalið við mörkin á síðunni Eru loftgæði að batna?

    Hvar hvert mark er metið

    Mælaborðin sjá síðasta sólarhring. Þau geta því metið mörk sem eiga við klukkustund, átta klukkustundir eða sólarhring, og þegar efni ber fleiri en eitt mark er það sem mælingin stendur næst sýnt. Ársmörkin eru metin í ársyfirliti hverrar stöðvar.

    Óson og kolmónoxíð eru undantekning. Mörk þeirra eiga við hæsta átta klukkustunda meðaltal, og til að reikna það aftur í tímann þarf hverja klukkustund — en sögugögnin geyma aðeins samantekt hvers dags. Þau eru því metin á mælaborðunum en ekki í ársyfirlitinu.

    Innan iðnaðarsvæða

    Reglugerð 514/2010 um brennisteinsvetni gildir ekki á svæðum sem eru skilgreind sem iðnaðarsvæði samkvæmt gildandi skipulagi (2. gr.). Þar gilda vinnuverndarmörk: 7.000 µg/m³ að meðaltali yfir 8 klukkustundir og 14.000 µg/m³ yfir 15 mínútur (reglugerð 390/2009, sbr. 1296/2012).

    Brennisteinsvetni á stöð innan iðnaðarsvæðis er borið við vinnuverndarmörkin. Það er ekki í fyrirsögn forsíðunnar, „Hæst núna“, RSS-straumnum, talningunni á síðunni Mörk á árinu né á síðunni Eru loftgæði að batna? Hvernig mengun berst í byggð sést á stöðvunum þar.

    Önnur efni, svo sem SO₂ og NO₂, falla undir reglugerð 920/2016. Hún hefur ekki sömu undanþágu, svo þau eru borin við heilsuverndarmörk hvar sem mælt er.

    Stöðvar innan iðnaðarsvæðis: Nesjavellir (innan iðnaðarsvæðis við Nesjavallavirkjun); Grundartangi, Kríuvarða (innan iðnaðarsvæðis Grundartanga); Hellisheiðarvirkjun (innan iðnaðarsvæðis virkjunarinnar á Hellisheiði); Þeistareykjavirkjun (innan iðnaðarsvæðis Þeistareykjavirkjunar).

    Heilsuverndarmörk, umhverfismörk og viðmiðunarmörk mats

    Umhverfismörk eru yfirheitið: leyfilegt hámark mengunar, sett til að vernda heilsu fólks, umhverfið eða hvort tveggja. Heilsuverndarmörk eru sú tegund umhverfismarka sem á að vernda heilsu fólks til lengri tíma, og það eru þau sem mælaborð Móðu nota. Gróðurverndarmörk eru önnur tegund, sett til verndar gróðri.

    Viðmiðunarmörk mats hljóma svipað en eru allt annað: þau segja til um hvar þarf að mæla og hve þétt, ekki hvenær loftgæði teljast slæm.

    Það sem á sér ekki mark

    Mjög fínt svifryk (PM₁) og kvikasilfur eru mæld, en engin mörk eru sett fyrir þau. Tölurnar standa því einar, án samanburðar.

    Um heimildirnar

    Tölurnar eru úr töflu Umhverfis- og orkustofnunar um núgildandi heilsuverndarmörk, og vísað er í reglugerðina í heild en ekki einstakar greinar. Sjáir þú tölu sem stemmir ekki við reglugerðina máttu gjarnan senda ábendingu.