Viðmið og heilsuverndarmörk

Tölurnar sem Móða ber hverja mælingu við. Þær eru færðar úr töflu Umhverfis- og orkustofnunar um núgildandi heilsuverndarmörk helstu loftmengunarefna á Íslandi.

Efni	Mark	Meðaltalstími	Má fara yfir	Heimild
H₂S	50	µg/m³ · hlaupandi sólarhringur	aldrei	Heilsuverndarmörk, reglugerð 514/2010
	5	µg/m³ · ár	–	Heilsuverndarmörk, reglugerð 514/2010
Litlaus lofttegund með hveralykt. Jarðvarmavirkjanir og háhitasvæði. Berst með vindi af Hengilssvæðinu yfir höfuðborgarsvæðið og af Þeistareykjum og Kröflu um Norðurland.
SO₂	350	µg/m³ · 1 klst.	24 klst. á ári	Heilsuverndarmörk, reglugerð 920/2016
	125	µg/m³ · sólarhringur	3 daga á ári	Heilsuverndarmörk, reglugerð 920/2016
Súr lofttegund sem myndast þegar brennisteinn brennur. Eldgos og gosmóða, álver og kísilver, skip og olíubruni. Gosin á Reykjanesskaga eru ástæða þess að SO₂-netið er þéttast þar.
PM₁₀	50	µg/m³ · sólarhringur	35 daga á ári	Heilsuverndarmörk, reglugerð 920/2016
	40	µg/m³ · ár	–	Heilsuverndarmörk, reglugerð 920/2016
Agnir undir 10 µm í þvermál sem haldast á lofti. Malbiksslit undan nagladekkjum, uppfok af melum og áreyrum, sandfok, sjávarselta og gjóska. Hæst á þurrum og stilltum vetrardögum.
NO₂	200	µg/m³ · 1 klst.	18 klst. á ári	Heilsuverndarmörk, reglugerð 920/2016
	75	µg/m³ · sólarhringur	7 daga á ári	Heilsuverndarmörk, reglugerð 920/2016
	40	µg/m³ · ár	–	Heilsuverndarmörk, reglugerð 920/2016
Lofttegund sem myndast við bruna við háan hita. Umferð, einkum dísilvélar. Safnast fyrir við stofnbrautir í logni og hitahvörfum á vetrarmorgnum.
PM₂,₅	15	µg/m³ · sólarhringur · WHO	–	Leiðbeiningargildi WHO 2021 — ekki lögbundin mörk
	20	µg/m³ · ár	–	Heilsuverndarmörk, reglugerð 920/2016
Agnir undir 2,5 µm — um þrítugasti hluti af breidd mannshárs. Bruni fremur en slit: útblástur bíla og skipa, kamínur og kolagrill, gróðureldar og gosmóða.
O₃	120	µg/m³ · hlaupandi 8 klst.	–	Heilsuverndarmörk, reglugerð 920/2016
Lofttegund sem myndast í andrúmsloftinu sjálfu en er ekki losuð beint. Sólarljós vinnur það úr köfnunarefnisoxíðum og rokgjörnum efnum. Mælist því oft hæst fjarri umferð, ekki í henni.

Lögbundin mörk og leiðbeiningargildi

Þetta tvennt má ekki renna saman. Heilsuverndarmörk eru sett í reglugerð, og það eru þau sem eftirlit byggir á og rekstraraðili verður krafinn um. Leiðbeiningargildi WHO eru heilsufarslegt viðmið án lagalegs gildis.

Öll mörkin í töflunni eru lögbundin nema eitt: sólarhringsgildi PM₂,₅, 15 µg/m³, sem er leiðbeiningargildi WHO frá 2021. Lögbundnu mörkin fyrir PM₂,₅ eru ársmeðaltalið, 20 µg/m³, og það verður ekki reiknað úr einum sólarhring. Þess vegna er sólarhringurinn borinn við WHO-gildið, og það er merkt sem slíkt alls staðar þar sem talan birtist.

Reglugerðin kallar mörkin heilsuverndarmörk og skilgreinir þau sem mörk sem eiga að tryggja heilsu manna til lengri tíma. Það er sama orð og Umhverfis- og orkustofnun notar. Viðmiðunarmörk mats í V. viðauka reglugerðarinnar eru allt annað: þau ráða því hversu þétt þarf að mæla á svæði, ekki hvenær loft telst óholl.

Hvaða mörk Móða getur metið

Mark á við tiltekinn meðaltalstíma, og hann ræður því hvenær hægt er að prófa það. Mælaborðin sýna síðasta sólarhring og geta því metið klukkustundarmörk, sólarhringsmörk og hlaupandi átta klukkustunda mörk. Ársmörk verða ekki metin úr einum sólarhring og standa eingöngu í ársyfirliti hverrar stöðvar.

Efni ber oftast fleiri en eitt mark og þau eru ekki jafngild. SO₂ má fara í 350 µg/m³ eina klukkustund en sólarhringsmeðaltalið má ekki fara yfir 125. Stöð sem mælist með 130 µg/m³ að meðaltali í sólarhring er því yfir mörkum þótt hún sé aðeins í 37% af klukkustundarmarkinu. Móða ber gildin við hvert það mark sem gagnatíminn nær yfir og sýnir það sem næst er.

Óson er undantekning í ársyfirlitinu. Markið er hlaupandi átta klukkustunda meðaltal, en söguskráin geymir lágmark, meðaltal og hámark hvers dags en ekki klukkustundirnar sjálfar. Því verður það ekki endurgert, og ársyfirlitið segir það fremur en að bera hæsta klukkustundargildi dagsins við mark sem á við annað.

Hvað er ekki í töflunni

PM₁ ber engin sett mörk. Talan stendur því ein og án samanburðar.
Kolmónoxíð (CO) er mælt á einni stöð, Grensási, en stendur ekki í töflu Umhverfis- og orkustofnunar. Fremur en að flytja inn erlent mark stendur talan ein þar til íslensk heimild finnst.
Þungmálmar og bensó[a]pýren — blý, arsen, kadmíum og nikkel — bera ársmörk en eru hvergi í rauntímaviðmótinu. Þeir eru mældir á síur og efnagreindir á rannsóknarstofu.
Flúoríð er sömuleiðis síumæling. Tæknin leyfir ekki símælingu á flúoríði í lofti.

Um tilvísanirnar

Tilvísanirnar eru í reglugerðina í heild en ekki í einstakar greinar hennar. Sjáir þú tölu sem stemmir ekki við reglugerðartextann máttu gjarnan senda ábendingu.